جامعه سبزسبک زندگی سبز

طرح قرق حفاظتی و احیای پوشش گیاهی

حفاظت و احیای پوشش گیاهی بر اساس مشاهده، مطالعه و ثبت الگو‌های طبیعی گیاهان در محدوده‌ی قرق با کمک و مشارکت جوامع محلی و ذی‌نفعان

ا.م

مجله گیچ احسان gich.ir میرزائی: درخت‌کاری امری پسندیده و زیبا است، باغ‌های کهن و زنده‌ی ایرانی بیان‌گر هنر، سلیقه و دانش بومی افرادی است که می‌دانستند چطور در تعامل منصفانه با طبیعت، حتی در خشک‌ترین مناطق آب گوارا را به نرمی و آرامی از دل زمین بیرون بکشند و در مظهر قنات زیبا‌ترین باغ‌ها را ایجاد کنند.

شوربختانه از زمانی که برخی جوامع روستایی به طور یک طرفه و ناعادلانه سنت‌ها و پیمان‌های کهن خود با طبیعت مجاور را فراموش کرده و شکستند، عرصه‌های طبیعی روز به روز فقیرتر و ناتوان‌تر شده و مراتع در برخی نواحی رو به بیابانی شدن رفته و جنگل‌ها تا حدی توان زاد آوری و احیای خود را از دست داده‌اند.

جای خالی سنت‌های محیط زیستی

احتمالا این ناهنجاری به دلیل نبود مدیران سنتی روستا یعنی همان کدخدا و ارباب است؛ در روزگاری نه چندان دور، تحت مدیریت ایشان آداب و رسوم و نحوه‌ی تعامل روستاییان با طبیعت تبیین می‌شد. مراتع در برخی روستا‌ها تا زمان بذرپاشی گیاهان قرق می‌شد.

هیچ دامداری حق چرای دام و برداشت آذوقه (ذخیره زمستانی خوراک دام) از مرتع را نداشت، تا زمانی که گیاهان بذر خود را روی زمین و در هوا منتشر می‌کردند، این همان فرصتی بود که مرتع برای زادآوری و بقای خود نیاز داشت. اما اکنون شاهد آنیم که چرا و برداشت بی رویه، مرتع و جنگل را چطور در سراشیبی نابودی قرار داده است.

چطور درخت بکاریم، کجا درخت بکاریم، چه نوع درختی بکاریم، کی بکاریم؟

این‌ها پرسش‌هایی است که دوست‌داران و علاقه‌مندان همیشه می‌پرسند، اما شاید بهتر باشد بپرسیم که چطور از داشته‌های خود مانند جنگل، مرتع، بوته‌ها، فضای سبز و… حفاظت کنیم…؟!

مواردی که در این یادداشت بیان می‌شود کلیتی از طرح نگارنده برای احیای پوشش طبیعی (درخت گیچ) در بخشی از روستای گیلی بوده که هنوز اجرا نشده، اما امید است مورد توجه دهیاران و شوراها، افراد علاقه‌مند، گروه‌های محیط‌زیست و تسهیلگران جوامع محلی قرار بگیرد و اجرا شود.

درخت‌کاری زیبا است، اما از آن زیباتر و خردمندانه‌تر، درخت‌داری است، شوربختانه طی دهه‌های گذشته با روی کار آمدن نسلی که کمتر به درختان توجه دارد! فرایند ریشه‌کنی و نابودی عامدانه‌ و جاهلانه‌ی درختان و تخریب مراتع و زیستگاه طبیعی حیات وحش به واسطه‌ی تردد با انواع خودرو و موترو سیکلت (آفرود) بیشتر و حتی چند برابر شده است.

احترام و التزام به الگو‌های طبیعت

پس یک کار مثبت و هوشمندانه این است که توجه به داشته‌های طبیعی و درخت‌داری را در کنار درخت‌کاری ترویج و تبلیغ کنیم. حال اگر بخواهیم در عرصه‌‌ی طبیعی (غیر مسکونی، غیر کشاورزی) شهر یا روستا طرح قرق حفاظتی و احیای پوشش گیاهی را اجرا کنیم، دقیقا چه کاری باید انجام بدهیم؟

این یادداشت ذهنیت و نگرش شما را در خصوص درخت‌کاری رایج تغییر می‌دهد، چون دیگر قرار نیست مرتع را جنگل‌ کنیم (اتفاقی که در تلو افتاده) یا جنگل را به زمین کشت گیاهان دارویی تبدیل کنیم. هدف این یادداشت حفاظت و احیای پوشش گیاهی یک محدوده‌ی قرق شده بر اساس مشاهده، مطالعه و ثبت الگو‌های طبیعی و استفاده از همان الگو برای احیای نقاط آسیب دیده‌ی همان محدوده به کمک جوامع محلی و ذی‌نفعان است.

۱. کار آخر را اول انجام بدیم، محدوده‌ی قرق را مشخص کنیم.

عرصه‌ی طبیعی روستاها ممکن است چراگاه دام یا در مجاورت زمین‌ها و باغات روستاییان، شهرداری‌، منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، آستان قدس رضوی و… باشد، پس اگر در کارمان جدی هستیم باید بتوانیم محدوده‌ای را به عنوان قرق با موافقت مسئولین محلی و… مشخص کرده و برای پروژه اختصاص دهیم. همینطور ایشان را از گسترش محدوده‌ی قرق بعد از مدتی آگاه کنیم و قول آن را هم بگیریم.

برای نمونه دام‌داران سنتی در برابر چنین طرح‌هایی مقاومت می‌کنند، جلب مشارکت پویا و همکاری جدی روستاییان خودش یک پروژه است.

۲. گیاهان بومی محدوده قرق را شناسایی کنیم.

این کار یک روز و دو روز نیست، البته می‌توانیم از همین فردا به شناسایی و مطالعه‌ی گونه‌های مختلف گیاهی عرصه‌ی مربوطه برویم، پس در نظر داشته باشیم که محدوده‌ی قرق حتما و باید به نسبت دیگر محدوده‌ها در همان عرصه طبیعی از پوشش گیاهی غنی‌تر و بهتری برخوردار باشد، مطالعه گیاهان نیازمند ابزار و وسایل خاص خودش است و این کار ممکن است طول بکشد.

به پراکندگی و فاصله‌ی بوته‌ها و گیاهان توجه کنیم، به شرایط رشد، میزان رطوب خاک، شیب زمین و…

۳. حفاظت جدی از محدوده‌ی قرق با حمایت جدی و مشراکت ذی‌نفعان.

بحث درخت‌داری اینجا مطرح می‌شود، البته ممکن است در محدوده قرق اصلا درخت نباشد، درختچه باشد، یا شاید صرفا بوته‌های گون و انواع گیاهان مرتعی باشد. بدانیم که اصلا مهم نیست در محدوده‌ی قرق چه نوع پوششی وجود دارد، هر چه آنجا می‌بینیم طبیعت است، به همین دلیل در بند قبلی توصیه کردیم که محدوده‌ی قرق باید غنی باشد.

پس در حال حاضر قرار نیست در محدوده‌ی قرق درخت یا هر چیز دیگری بکاریم، دراین مرحله تلاش کنیم از محدوده‌ی قرق محافظت کنیم، قرق و پروژه را چنان برای جامعه محلی و ذی‌نفعان ارزشمند و مهم جلوه بدهیم که به آن ایمان داشته باشند و خودشان مانند مقدس‌ترین دارایی‌ها از آن حفاظت کنند.

اما محافظت‌ها در برابر ورود گله‌ی بز و گوسفند، در مقابل خراب‌کاری برخی افراد نا آگاه، در برابر ورود خودرو‌های مختلف که برای ماجراجویی به طبیعت می‌روند، در مقابل افرادی که هیزم و گیاهان دارویی جمع می‌کنند و… لحاظ می‌شود. اگر بتوانیم محدوده قرق را به کمک جامعه محلی (تعصب محلی) حفاظت کنیم، می‌توانیم به مرحله بعدی برویم.

۴. ایجاد اطلس گیاهان و جمع‌آوری بذر و نمونه.

بعد از اختصاص محدوده قرق و در حین شناسایی گیاهان و حفاظت از قرق‌گاه می‌توانیم اطلس گیاهان بومی آن محدوده را جمع‌آوری کنیم… از نمونه‌ها عکس و فیلم بگیریم، از برگ، ساقه، ریشه، بذر و گل آن‌ها نمونه برداری کنیم.

رفتار هر گیاه را در فصول مختلف یادداشت و بررسی کنیم. زمان جوانه زدن در بهار، گل‌دادن، بذر دادن، بذر پاشی و خواب زمستانی را ثبت کنیم.

هم‌زمان روستاییان یا نهاد مربوطه را از فرآیند پیشروی پروژه مطلع کنیم و درخواست افزایش محدوده‌ی قرق را بدهیم.

هنگام فصل بذر پاشی، در کنار یا فاصله‌ای مشخص از هر بوته، گیاه، درخت یا درختچه، یک میله همراه با کارت و مشخصات، تاریخ و تعداد بذر، در زمین بکوبیم، طوری که بر اثر باد و… سرنگون نشود، سپس به همان تعداد بذر را در عمق مطمئن خاک بکاریم و رها کنیم تا طبیعت کار خودش را انجام دهد.

همینطور مقداری از بذر گیاه را (نه همه‌ی آن را) برای تکثیر جمع آوری کنیم و در ظرف مناسب، کد گذاری کرده و در محل محفوظ نگه‌داری کنیم.

۵. با توجه به الگوی طبیعی، قرق دوم را احیا کنیم.

شاید برای برخی تصورش سخت باشد که به جای درخت‌‌کاری بخواهند بذر گیاهان مرتعی بکارند، اما این قانون طبیعت است و ما ملزم به اطاعت و پیروی از پوشش گیاهی بومی منطقه هستیم و صرفا آنچه را طبیعت در مراحل پیشین به ما دیکته کرده انجام می‌دهیم. پس باید دور هرآنچه که غیر بومی است را خط بکشیم، نهال و بذر مشابه را هم نباید از خارج عرصه بیاوریم.

در ادامه‌ی‌ کار طبق آنچه تا به امروز از طبیعت آموخته‌ایم را اجرا کنیم، به مانند یک تسهیلگر‌ که انجام یک روند را به طور اصولی و کمترین دخالت در اصل قضیه بهبود می‌بخشد. پس تلاش می‌کنیم بذر هر گیاه را در شیب، ارتفاع، فاصله وعمق مناسب بکاریم؛ سپس مورد حفاظتی که در بند سه آورده شده را در آن اجرا کنیم. به قرق دوم فرصت می‌دهیم تا جان بگیرد و احیا شود.

۶. خزانه پرورش نهال و…

شاید در محدوده قرق درختان بومی مانند گیچ، بادام، پسته، ارس و… باشد، برای افزایش سرعت در محدوده‌ی قرق محل مناسبی را به عنوان خزانه انتخاب کنیم و بذر درختان را کد گذاری کرده و بکاریم؛ بگذاریم به طور طبیعی جوانه بزنند، سپس طبق الگو‌های طبیعی در عرصه بکاریم.

۷. تفاوت محدوده‌‌ی قرق با محدوده‌های آزاد…

شاید برخی بگویند این طرح رویای و خیالی یا خیلی سخت و دست نیافتنی است، البته که سخت است اما رویایی نیست، بدون شک گرفتن مجوز‌های لازم، همراه و همدل کردن جوامع محلی و ذی‌نفعان و گرفتن موافقت نهاد‌های مربوطه کار ساده‌ای نیست. اما اگر فرد یا گروهی بخواهند یک کار اصولی برای جلوگیری از بیابان‌زایی، حفاظت و احیای پوشش گیاهی انجام بدهند این یک راهکار یا راهنمایی خوب است.

اما اگر شما قصد دارید در حیاط خانه، مدرسه، کارخانه و کلا در محدوده‌ی شهری یا در باغ‌‌های خارج از شهر و محدوده‌ی روستایی درخت‌کاری انجام دهید، با توجه به این مهم که سیما و الگو‌های طبیعی در این مناطق ده‌ها سال است تغییر کرده و دگرگون شده، صرفا توصیه می‌شود نهال درختانی را بکارید که بومی شهر و روستای خودتان باشد، از افراد با تجربه کمک بگیرید تا بهترین اتنخاب را داشته باشید، از درخت‌کاری در عرصه‌های طبیعی خود‌داری کنید.

پایان پیام

احسان میرزائی

پنج‌شنبه – ۱۹ – دی – ۱۳۹۸ – تهران: ۲۲:۴۴

برچسب ها
مشاهده بیشتر

سردبیر

کنش‌گر محیط‌زیست حامی حقوق کودکان کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی و رسانه تسهیلگر ارتباط کودک با طبیعت مشاور فرهنگی محیط‌زیستی سمن‌های محیط‌زیستی ایده‌پرداز چندین کمپین فرهنگی-محیط‌زیستی مانند کمپین سبزی نوروز، کمپین ایران پاک و... مستقل از هر گروه، جناح، جریان و سازمان دولتی، نیمه دولتی و خصوصی *مروج سبک زندگی سبز و موسس اولین مجله فارسی زبان اینترنتی در همین حوزه

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن